به گزارش خبرنگار ایرنا ، استان پهناور فارس بهعنوان یکی از کانونهای اصلی تنش آبی کشور، با کسری سالانه بیش از ۸۰۰ میلیون مترمکعبی در منابع زیرزمینی روبهروست.
این استان در کنار ظرفیتهای گسترده کشاورزی، صنعتی و جمعیتی، با محدودیت منابع آبی مواجه است و یک دهه اخیر را با خشکسالی سپری کرده است.
بر اساس آخرین آماربرداری انجامشده در سال ۱۳۹۸، میزان برداشت سالانه آب از منابع سطحی و زیرزمینی استان حدود ۶.۸ میلیارد مترمکعب است که حدود ۸۵ درصد آن از منابع زیرزمینی و حدود ۱۶ درصد از منابع آب سطحی تامین میشود.
دولت چهاردهم با اجرای طرحهای گسترده آبرسانی، حفر ۲۱۳ حلقه چاه و اصلاح بیش از یک هزار و ۶۰۰ کیلومتر شبکه، شمار روستاهای دارای تنش آبی در فارس را از ۷۰۰ به ۴۸۰ رساند و ۲۲۰ روستا را از فهرست بحران خارج کرد اما با این حال، وجود ۴۸۰ روستا و ۲۲ شهر دارای تنش آبی، ضرورت سازگاری با شرایط کمآبی و مدیریت مصرف بهینه را گوشزد میکند.
پدر علم هیدروژئولوژی ایران و استاد دانشگاه شیراز گفت: پدیدهای طبیعی داریم که یک دوره خشکسالی و یک دوره ترسالی است که بین چهار تا ۱۰ سال تغییر میکند و باید آن را بشناسیم؛ در سالهای گذشته که نه چاهی بود و نه پمپی که آب را بالا بکشد، طبیعت خودش همه چیز را کنترل میکرد.
پروفسور عزتالله رئیسی اردکانی افزود: در دوران ترسالی که آب قنات و چاه زیاد میشد مردم کشت بیشتری انجام میدادند و در سالهای خشکسالی آب قنات و چاهها کم میشد و مردم میدانستند که باید کشت کمتری داشته باشند و از نظر اجتماعی و روانی آماده بودند و در سال خشکسالی نه مهمانی میدادند و سفرها و عروسیها هم کمتر بود.
وی تاکید کرد: بنابراین پدیده خشکسالی یک پدیده طبیعی بود که هم مردم و طبیعت آماده بودند، اما بعدها چاهها احداث و در سالهای خشکسالی آب عظیمی که در آن چاهها وجود دارد یک بار قابل استفاده است؛ قدیم میتوانستند از این آب استفاده کنند اما اکنون پمپ میگذارند و در سالهای خشکسالی آبی که یک بار قابلیت استفاده دارد را برمیداریم و خشکسالی را به سال عادی مبدل میکنیم.
پدر علم هیدروژئولوژی ایران و استاد دانشگاه شیراز عنوان کرد: در سال ۱۳۵۴ در شهرستان جهرم گزارشی وزارت نیرو داد و اعلام کرد که این شهرستان تا ۳۰ سال دیگر با بحران آب و خشکسالی مواجه میشود، زیرا در این ۳۰ سال اخیر از آب چاهها استفاده شده و از آن طرف مردم هم به این آب نیاز دارند.
پروفسور رئیسی اردکانی عنوان کرد: مردم خشکسالی را فراموش کردهاند و دیگر فرهنگ خشکسالی را ندارند که در آن کمتر بکارند و آب مصرف کنند.
وی ادامه داد: از نظر علمی در سال خشکسالی باید آب کمتری برداریم و در سال ترسالی به اندازه معمولی و به اندازه بارانی که آمده برداریم که این فرهنگ کاملا فراموش شده است؛ از طرف دیگر مدیریت منابع آب مهم است که دولت برنامهریزی کند که مردم در ترسالی و خشکسالی یک مقدار آب بردارند.
پدر علم هیدروژئولوژی ایران و استاد دانشگاه شیراز ادامه داد: روی تلمبه چاهها کنتور نصب میشود و باز هم عدهای بیشتر آب برمیدارند و نمیتوان به درستی موضوع را کنترل کرد و نیاز به برنامه منسجمی برای مدیریت آب وجود دارد که در خشکسالی آب کمتری برداشت شود و در ترسالی هم به اندازه آب برداشت شود.
پروفسور رئیسی اردکانی افزود: هزاران چاه در جاهای مختلف استان وجود دارد که کنترل همه آنها سخت است، برای نمونه در سالهای خشکسالی اعلام میشود که در کامفیروز برنج نکارید اما مردم میکارند و نیروی انتظامی هم در نهایت این را صورتجلسه میکند.
وی بیان کرد: قانون تصویب میشود اما اجرایی و عملی نیست و باید کاری کرد که مردم خودشان بپذیرند، مثلا در یک روستا دهیار و شورا مدیریت کنترل آب را برای همه اهالی روستا به عهده بگیرند.
پدر علم هیدروژئولوژی ایران و استاد دانشگاه شیراز گفت: مسئله اساسی این است که ۱۷ سازمان مختلف در مورد مسائل آب اختلاف دارند و یکی قانون تصویب میکند و دیگری اجرا میکند اما متاسفانه هماهنگی بین این سازمانها وجود ندارد؛ گاهی قانون تصویب میکنند ولی وقتی به اجرا در میآید هماهنگی لازم به وجود نمیآید.
پروفسور رئیسی اردکانی بیان کرد: مسئله آب ارتباطی به سیاست و قدرت ندارد و قبل از انقلاب شروع شده و از همان موقعها هم اضافهبرداشت وجود داشته است.
وی ادامه داد: مهمترین کاری که در سال ۱۳۶۳ با همکاری آب منطقهای استان انجام دادیم راهاندازی انجمن آب بوده است که در جاهای مختلف و در شهرها و روستاها برای مردم سخنرانی کردیم.
پدر علم هیدروژئولوژی ایران و استاد دانشگاه شیراز بیان کرد: مردم باید از همین آب موجود درست استفاده کنند، متوسط سرانه خانگی در ایران ۲۵۰ لیتر بر ثانیه است و در دنیا ۱۵۰ لیتر بر ثانیه است، بنابراین کار اساسی صرفهجویی در مصرف آب است.
پروفسور رئیسی اردکانی اضافه کرد: سیستم کشاورزی باید تغییر کند که با آب کمتری این کار انجام بشود، حدود ۷۰ درصد مزارع ما زیر پنج هکتار در روستاهای ماست که کانالهایی پیچ در پیچ میخواهد که نمیتوان مطابق سیستم استاندارد جهانی اقدام کرد؛ پس اولین مسئله استفاده صحیح از مقدار آب است و در این روش با ۹۰ میلیون جمعیت مواجه هستیم که باید فرهنگسازی شود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس با اشاره به الگوی مصرف آب در استان، گفت: حدود ۹۰ درصد از مجموع آب مصرفی استان در بخش کشاورزی، حدود هشت درصد در بخش شرب و حدود دو درصد در بخش صنعت و خدمات مصرف میشود.
سیاوش بدری با بیان اینکه این آمار مربوط به آماربرداری سال ۱۳۹۸ است، اظهار کرد: از آن زمان تاکنون افزایش جمعیت، توسعه شهرها، رشد فعالیتهای صنعتی و افزایش نیازهای شرب موجب تغییر در الگوی مصرف شده و احتمالا در صورت انجام آماربرداری جدید، میزان مصرف آب در بخش شرب و صنعت نیز افزایش یافته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس با بیان اینکه بیش از ۸۰ درصد نیاز آبی بخشهای مختلف این استان از منابع زیرزمینی تامین میشود، گفت: تداوم برداشتهای غیرمجاز و اضافهبرداشت از چاههای دارای پروانه، مهمترین تهدید برای سفرههای آب زیرزمینی فارس است.
بدری افزود: طی سالهای گذشته به دلایل مختلف، بهویژه خلأهای قانونی، وابستگی اقتصاد استان به بخش کشاورزی و کاهش بارندگیها، روند حفر چاههای غیرمجاز و همچنین اضافهبرداشت از چاههای دارای مجوز ادامه داشته است و با وجود تلاشهای گسترده برای کنترل و مدیریت منابع آبی، همچنان برداشتهای غیرمجاز از سفرههای زیرزمینی توسط متخلفان انجام میشود.
وی در خصوص نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاهها افزود: در حال حاضر تقریبا ۳۲ هزار و ۶۰۰ کنتور هوشمند در سطح استان نصب شده که نشاندهنده تحقق ۵۰ درصدی این طرح است و ادامه آن نیز باید پیگیری شود.
بدری با اشاره به برداشتهای غیرمجاز گفت: اضافهبرداشت از چاههای مجاز دارای پروانه، عدد قابل توجهی است و برخی چاهها تا دو برابر میزان مجاز، به دلیل نبود ابزار اندازهگیری، برداشت انجام میدهند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس افزود: امید است با نصب کنتورهای هوشمند، برداشت آب به میزانی که در پروانه مجاز تعیین شده، محدود شود.
وی تاکید کرد: در فارس بیش از ۱۰۰ هزار منبع آبی شامل چاه، چشمه و قنات وجود دارد. تعداد چاههای مجاز استان فارس به تنهایی معادل تعداد چاههای حدود ۱۶ استان کشور است و همین موضوع نشاندهنده وابستگی بالای استان به منابع آب زیرزمینی است.
برخیها افزایش بارندگی امسال را دلیلی موجه برای زیاد مصرف کردن میدانند و مدیریت مصرف آب را به کلی فراموش کردهاند و گویی تنش آبی به پایان راه رسیده است.
متوسط بارندگی استان به ۳۵۵ میلیمتر رسیده که نسبت به میانگین ۵۷ ساله و همچنین مدت مشابه سال گذشته، وضعیت مطلوبتری را نشان میدهد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس با تاکید بر اینکه بارندگی مناسب سال آبی سال قبل نباید موجب غفلت از بحران آب شود، گفت: افزایش بارندگی به معنای عبور کامل از خشکسالی و بحرانهای آبی پیشروی استان نیست و صرفهجویی و مصرف بهینه آب باید همچنان در دستور کار همه مردم فارس قرار داشته باشد.
بدری افزود: مشکلات منابع آب استان حاصل چندین سال برداشت و مصرف بیش از ظرفیت طبیعی است و با یک سال بارندگی مناسب نمیتوان انتظار داشت همه مشکلات منابع آب برطرف شود؛ این افزایش بارندگی هرچند مایه خرسندی است، اما نباید آن را به منزله پایان خشکسالی و عبور از بحرانهای آبی پیشرو تلقی کرد و صرفهجویی و بهینهمصرفی باید همچنان در اولویت برنامههای همه اقشار جامعه قرار گیرد.
وی اظهار کرد: سال قبل تعداد شهرها و روستاهای دارای تنش آبی کاهش یافت به گونهای که ما سال ۱۴۰۳ حدودا ۳۷ شهر و نزدیک به ۷۰۰ روستا در شرایط تنش آبی داشتیم؛ در حال حاضر با اقدامات انجامشده طی یک سال گذشته و به ثمر رسیدن پروژههایی که بعضا از نیمه دوم ۱۴۰۳ شروع شده، امروز تعداد شهرهایی که با تنش آبی مواجه هستیم به حدود ۲۵ شهر کاهش یافته و تعداد روستاها حدودا ۴۸۰ روستاست.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس گفت: بهتر شدن وضعیت تامین آب شرب شهری و روستایی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد نه اینکه وضعیت بارندگی مناسبتر باشد، میپذیریم امسال بارندگیها ۲۰ درصد حوزه آب بهتر شد. پس بارش ۲۰ درصد بهتر شد و این نمیتواند به این سرعت روی منابع آب تاثیر بگذارد.
بدری افزود: در بخش آب شرب که وضعیت بهبود نسبی داشته دلایل مختلفی دارد از جمله اینکه شبکههایشان را نو کرده باشند و پرت آب پایین آمده باشد و الگوی مصرف را ترویج کرده باشند و یا جریمه کرده باشند و یا منبع جدیدی به آب شرب آن روستا یا شهر اضافه شده باشد.
وی تاکید کرد: کسری مخازن ما بیش از ۸۰۰ میلیون مترمکعب است و کمتر نشده است و کماکان هم ادامه دارد مگر اینکه چاههای غیرمجاز پر شود و کنتور حجمی روی تک تک چاهها نصب بشود و از افزایش برداشت غیرمجاز از چاههای مجاز جلوگیری کند.
وی عنوان کرد: در استان فارس ۱۰ سد در حال بهرهبرداری وجود دارد که طبق آخرین آمار، مجموع حجم این ۱۰ سد سه میلیارد و ۸۱ میلیون مترمکعب میشود که پشت سدهای استان است و ۴۴۹ میلیون مترمکعب از این مقدار برای حجم پایداری باید ذخیره شود.
معاون بهرهبرداری و توسعه آب شرکت آب و فاضلاب استان فارس گفت: با اقدامات انجامشده طی یک سال گذشته و به ثمر رسیدن پروژههایی که بعضا از نیمه دوم ۱۴۰۳ شروع شده، امروز تعداد شهرهایی که با تنش آبی مواجه هستیم به حدود ۲۵ شهر کاهش یافته و تعداد روستاها حدود ۴۸۰ روستا رسیده است.
وحید حقشناس افزود: حدود ۷۴ کیلومتر اصلاح خط انتقال انجام دادیم، ۹ مورد بهسازی ایستگاه پمپاژ داشتیم در سطح استان و ۱۰۰ کیلومتر هم اصلاح شبکه توزیع انجام دادیم.
وی ادامه داد: در بحث بهسازی مخازن هم تقریبا ۱۷ هزار و ۵۰۰ مترمکعب مخزن را مرمت و بهسازی کردیم که جمع این اقدامات باعث میشود که بتوانیم هدررفت واقعی را مدیریت کنیم.
معاون بهرهبرداری و توسعه آب شرکت آب و فاضلاب استان فارس تاکید کرد: یک سری اقدامات هم در راستای مدیریت هدررفت ظاهری که شامل انشعابهای غیرمجاز، کنتورهای ایستاده یا کنتورهای کاملا خسته یا کنترلهایی با قدمت بالای ۲۰ سال انجام دادیم که ماحصل همه این اقدامات باعث شده که در بعضی از پروژههایی که سال گذشته ما با تنش مواجه بودیم، امسال شاهد تنش در آن مجموعه روستاها یا بعضا شهرها نباشیم.
حقشناس عنوان کرد: ادامه این مسیر هم در دستور کار ماست و انشاءالله برنامهریزی انجامشده به این سمت است که ما تغییر نگرش را از مدیریت تولید به سمت مدیریت مصرف سرعت ببخشیم و با افزایش بهرهوری و استفاده بهینه از منابع موجود بتوانیم شرایط نیاز آبی استان را مدیریت کنیم و در یک جمله اینکه کاملا به سمت تغییر نگرش از مدیریت تولید به سمت مدیریت مصرف چرخش کنیم و اقدامات مورد نیاز را در این راستا انجام بدهیم.
معاون بهرهبرداری و توسعه آب شرکت آب و فاضلاب استان فارس گفت: واقعیت میدانی و مشاهدات میدانی به ما این را نشان میدهد که سفرههای آب زیرزمینی دیگر توان بیش از این را واقعا ندارند؛ امروز برداشت آب ۸۸۰ هزار مترمکعب در شبانهروز از سفرههای زیرزمینی و خشک شدن تعداد زیادی از چاهها طی سنوات گذشته، زنگ خطر هشدار را به صدا درآورده است.
حقشناس عنوان کرد: طبق یک تحقیق تحلیلی، طی پنج سال گذشته چیزی نزدیک به معادل ۳۲۰ حلقه چاه با دبی ۲ هزار و ۱۰۰ مترمکعب را از دست دادیم. این یعنی یک زنگ هشدار خیلی جدی است.
در نظر گرفتن همه این موارد و نجات آب، حفظ منابع آب زیرزمینی با نگاهی جامع، حرکت به سمت کشاورزی علمی، بهینهسازی مصرف آب و تغییر الگوی کشت باید در اولویت قرار گیرد.