به گزارش ایرنا ، پیامبر اکرم(ص) فرمود «بهترین شما کسی است که قرآن را یاد بگیرد و به دیگران یاد بدهد.» و چه جایی بهتر از کلاس درس؛ آنهم اول ابتدایی که رسول خدا (ص) فرمود «حکایت کسی که در کودکی میآموزد، همانند کَندن بر سنگ است (که باقی میماند و از بین نمیرود)». آموزش و پرورش نیز از سال گذشته عزم خود را جزم کرده تا پایه اول ابتدایی را سنگ بنایی برای یادگیری قرآن دانشآموزان قرار دهد تا به تدریج و در سالهای بالاتر، کلام الهی را به خوبی یاد گرفته و زمانی که از دبیرستان فارغ التحصیل میشوند، بتوانند قرآن را بخوانند، پیام آیات الهی را دریافت کنند و اگر دوست داشتند، سورههایی را هم حفظ کنند.
آموزش و پرورش که از سال ۷۷ کتابهای آموزش قرآن را برای دورههای ابتدایی و متوسطه طراحی کرده بود، حالا بعد از حدود ۲۷ سال طرحی نو درانداخته و آموزش قرآن را برای کلاس اول ابتدایی به صورت آزمایشی و با شیوههایی جدید اجرا میکند تا کودکان هم با قرآن انس بگیرند و هم آموزش ببینند.
برنامه درسی قرآن در مدرسه کمک میکند تا کودک از همان سالهای اول یادگیری، قرآن را به عنوان منبع و راهنمای اصیل زندگی بشناسد. ماموریت این برنامه در دوره اول ابتدایی بر اساس اسناد بالادستی همچون سند تحول بنیادین، برنامه درسی ملی، شایستگیهای پایه و راهنمای حوزه تربیت و یادگیری قرآن و عربی، آن است که دانشآموزان در سالهای ابتدایی تحصیل با کلام خدا مأنوس شوند و احساس علاقه، احترام و نیاز نسبت به آن پیدا کنند و گامهای نخست در شناخت و عمل به پیامهای ساده و کاربردی آن را بردارند.
در این دوره، مبتنی بر ایجاد شوق یادگیری، برنامه درسی آموزش قرآن بیش از آنکه ماهیت دانشی و نظری داشته باشد، تجربهای عاطفی، معنوی و تربیتی است. دانشآموزان در فضای درس قرآن با شنیدن تلاوتهای زیبا، خواندن واژهها، عبارتها و سورههای کوتاه و یادگیری مفاهیم ساده آنها در قالب قصهها و فعالیتهای کودکانه، بهتدریج با فضای نورانی کلام وحی آشنا میشود و ارتباطی عاطفی با آن برقرار میسازند. از اینرو برنامه درسی آموزش قرآن در دوره اول ابتدایی محورهای اساسی انس با قرآن، استماع و قرائت، حفظ داوطلبانه، آموزش مفاهیم و تمرین عمل به آنها را سرلوحه خود قرار میدهد.
انسمحوری، مهارتمحوری، معنامحوری، زیباییشناسی و ترغیب به حفظ آیات و سورهها در آغاز دوره ابتدایی را میتوان از ویژگیهای برنامه درسی قرآن در کلاس اول ابتدایی دانست که بر اساس رویکرد آموزشی قرآن کریم بر پایه کنشگری فعال دانشآموزان و با تکیه بر ویژگیهای شناختی، عاطفی و مراحل رشدی آنها درنظر گرفته شده است.
حجتالاسلام علی لطیفی معاون وزیر آموزش و پرورش و رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در مرداد امسال در یک نشست خبری با تشریح مهمترین برنامههای این سازمان در سال تحصیلی پیشرو، از آغاز نخستین مرحله اجرای سراسری «زیستبوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی» از مهر ۱۴۰۵ در ۲۰۰ مدرسه منتخب کشور خبر داد و گفت: این طرح صرفاً تغییر کتابهای درسی نیست، بلکه به دنبال تغییر کلیت برنامه آموزشی و تربیتی مدرسه و حرکت از کتابمحوری به برنامهمحوری، فعالیتمحوری و شایستگیمحوری است.
وی افزود: تحول در برنامه درسی نیازمند مجموعهای از طراحیها بود که سازمان طی دو تا سه سال گذشته درگیر آن بوده و سال گذشته طراحی جامع و یکپارچه این تحول آماده شد و اجرای این تحول از دوره اول ابتدایی و پایه اول آغاز شد و سال گذشته بهصورت آزمایشی و بسیار محدود در هشت مدرسه به اجرا درآمد. امسال نیز نخستین مرحله اجرای سراسری این برنامه در ۲۰۰ مدرسه منتخب در سراسر کشور آغاز خواهد شد.
لطیفی با اشاره به اینکه پیشبینی اولیه سازمان، پوشش تعداد بیشتری از مدارس و حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد دانشآموزان پایه اول ابتدایی بود، اظهار کرد: به دلیل شرایط جنگی پیشآمده و محدودیتها و چالشهای ناشی از آن، تعداد مدارس و دانشآموزان تحت پوشش کاهش یافت؛ با این حال، امسال در تمام استانها این طرح اجرا خواهد شد.
اجرای آزمایشی کتاب به صورت علمی بررسی شود
برخی کارشناسان آموزشی معتقدند به هر اندازه که برنامه درسی و آموزشی، خوب و کامل باشد ولی اگر معلم اول ابتدایی، سواد قرآنی نداشته باشد، نمیتوان در آموزش قرآن به دانشآموزان موفقیتی کسب کرد.
محمدحسین فریدونی درباره آموزش قرآن پایه اول ابتدایی گفت: در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی دو نگاه در باره اهداف و محتوای کتاب قرآن پایه اول ابتدایی وجود داشته و دارد. در رویکرد کتاب فعلی پیامهای قرآنی و انس با سورههای پایانی قرآن از طریق تلاوت جمعی همراه با آموزش جدی روخوانی یعنی همگام با روخوانی فارسی مطرح بوده است.
وی افزود: در رویکرد کتاب آزمایشی که در سال تحصیلی گذشته اجرا شده، مبحث روخوانی حذف شده و انس با سورهها به سطح حفظ ارتقاء یافته اما حجم آیات پیامهای قرآنی و سورهها بسیار کم شده که شامل سورههای حمد و توحید و شش پیام قرآنی است. متن اذکار نماز هم از پایه دوم به اول آمده است. بقیه کتاب، متن فارسی است که بسیار آن را شببه کتابهای دینی مثل هدیههای آسمانی کرده است
فریدونی اضافه کرد: با این ترتیب تأمین اهداف تفصیلی مصوب آموزش قرآن از جمله روخوانی و روانخوانی و ۹۰ درصد محتوای پیامها و سورههای آن اهداف به دو پایه بعدی دوره منتقل میشود که به نظر میرسد این کار قابل بررسی و بازنگری است. البته قاعدتا اجرای آزمایشی کتاب باید به صورت علمی بررسی و ارزیابی شده باشد و بر پایه نتایج آن قضاوت کرد.
سواد قرآنی معلمان را افزایش دهیم
این کارشناس آموزش قرآن با اشاره به چشم انداز این طرح گفت: توجه و اهتمام مدیران بخشهای مختلف آموزش و پرورش به اسناد بالادستی مهمترین نیاز آموزش قرآن است و اگر به اجرای اقدامات سند آموزش عمومی قرآن کشور توجه شود، چشمانداز خوبی خواهیم داشت که اولین محور کار ارتقاء سواد و توانمندی قرآنی نیروی انسانی است.
وی افزود: برای تحقق این امر باید در کنکور ورودی دانشگاه فرهنگیان، سواد قرآنی به عنوان یک درس مستقل لحاظ شود. الان میزان داوطلب کنکور اختصاصی تربیت معلم از کنکور تجربی درحال پیشیگرفتن است. حدود ۷۵۰ هزار داوطلب کنکور برای تحصیل در دانشگاه فرهنگیان داریم که ۷۰ درصد آنان را داوطلبان آموزش ابتدایی تشکیل میدهند. به طور قطع ۵۰ هزار نفر از آنان آشنایی اولیه با قرآن دارند و این کار موجب افزایش سطح سواد قرآنی ورودی اصلی آموزش و پرورش خواهد شد.
فریدونی ادامه داد: سواد عمومی قرآنی تمام دانشجویان را هم باید با روشهای تشویقی و الزامی در دوره تحصیل در دانشگاه فرهنگیان افزایش داد تا وقتی این افراد به عنوان معلم در کلاس حاضر میشوند، بتوانند آیات قرآن کتابهای درسی را درست بخوانند و بفهمند و همچنین آموزش دهند. این موضوع در آزمون ورودی ماده ۲۸ که برای استخدام معلمان از دانشآموختگان دیگر دانشگاهها پیشبینی شده، اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که این افراد مستقیم به کلاس درس میروند. لذا باید موضوع سواد قرآنی یعنی توانایی خواندن و فهم معنای آیات قرآن با ضریب بیشتری در آزمون استخدامی آنان گنجانده شود.
فریدونی به یکی دیگر از مشکلات آموزش قرآن ابتدایی اشاره کرد و گفت: اگر چه برنامه درسی جایگاه سوم اهمیت را دارد و بعد از فضای فرهنگی و معلم قرار میگیرد ولی یکی از اشکالات جدی این است که راهنمای برنامه درسی منسجم و با کیفیت قرآن و عربی کنار گذاشته شده و همچنان در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی بیتوجه مانده است؛ یعنی مساله آموزش قرآن فقط با برنامه درسی حل نمیشود.
وی اضافه کرد: در کنار دو اقدام قبل، باید آموزش ضمنخدمت سواد قرآنی برای معلمان شاغل جدی گرفته شود. اگرچه آموزش در دوره دانشجویی یا ضمن خدمت اهمیت دارد، ولی باید به ورودیهای کنکور توجه بیشتری کرد و استاندارد سواد قرآنی در کنکور تربیت معلم گنجانده شود تا توانایی داوطلب در روانخوانی و فهم آیات مشخص شود. در درازمدت باید ابزارهایی ایجاد شود تا هر کسی که میخواهد معلم شود، بتواند ۶۰۴ صفحه قرآن را به راحتی و درست بخواند و معنای آن را بفهمد.
این کارشناس آموزش قرآن افزود: در سالهای اخیر، مسئولان دانشگاه فرهنگیان و معاونت آموزش ابتدایی برای افزایش توانمندی آموزش قرآن دانشجویان و آموزگاران تلاشهایی کردهاند اما معلوم نیست نتیجه مطلوبی داشته باشد. بر همین اساس باید سواد قرآنی در ورودی کنکور فرهنگیان و ورودی ماده ۲۸ جزء دروس رسمی محسوب شود. بنابراین اگر نیروی جذبشده از اول سواد قرآنی خوبی داشته باشد میتوان روش تدریس را در قالب آموزش محدود ۶۰ یا ۷۰ ساعته به او ارائه داد ولی اگر دانشجو و معلم، سواد قرآنی نداشته باشد، نخواهد توانست به موفقیتی دست یابد.
وی همچنین به مدارس تخصصی قرآنی اشارهای کرد و گفت: تأسیس مدارس تخصصی قرآنی در سال ۹۱ تصویب شده که محور آن امکان اضافه شدن ۶ ساعت به ساعات عادی آموزش قرآن هر پایه بوده است. در سند توسعه آموزش عمومی قرآن کشور به این ظرفیت توجه شده و در اقدامات آن، راهاندازی مدارس قرآنی حفظمحور پیشبینی و پیگیری شد. راهنمای برنامه درسی آموزش حفظ مدارس تخصصی باید چهار سال پیش تهیه و ابلاغ میشد اما هنوز انجام نشده است.
فریدونی افزود: مطابق قانون برنامه پنجساله هفتم توسعه کشور، باید هر سال هزار و ۲۰۰ مدرسه قرآنی حفظمحور راهاندازی شود. یعنی در آخرین سال برنامه در هر ناحیه و هر دوره آموزشی، یک مدرسه دخترانه و یک مدرسه پسرانه برای علاقهمندان به حفظ قرآن راهاندازی شده باشد.
روخوانی شرط لازم برای ورود به قرآن نیست
رسول محمدزاده یکی از اعضای شورای تدوین راهنمای تفصیلی قرآن اول دوره اول ابتدایی است که به همراه پیشکسوتان و اساتیدی همچون احمد ابوالقاسمی، شهریار پرهیزکار، محمدعلی خواجهپیری حسینعلی شریف، حمیدرضا مستفید، محمد حاجی ابوالقاسم، محمدمهدی بحرالعلوم، داود تکفلاح، کریم دولتی و محمدحسین سعیدیان در تهیه کتاب آموزش قرآن سهم داشته است.
وی درباره کتاب آموزش قرآن کلاس اول ابتدایی گفت: مبنای کتاب جدید این است که روخوانی، شرط لازم ورود به قرآن نیست. چون اگر قرار بود پیامبر(ص) این کار را انجام دهند باید در ۱۰ سال اول ابتدا روخوانی به مردم یاد میدادند و بعد قرآن نازل میشد درحالی که پیامبر جامعه را با قرآن تربیت کرد و فهم عاطفه مردم نسبت به قرآن مثبت شد و آنگاه مردم از پیامبر(ض) خواستند تا قرآن را برای آنها بیان کند.
محمدزاده تاکید کرد: آموزش روخوانی موفق نخواهد بود. چون جامعه ما احساس نیاز نکرده و مراجعهای نداشته و دانشآموزان نیز هرچه یاد گرفتهاند به دلیل این که مراجعه به قرآن نکردهاند، آن آموزشها را نیز فراموش کرده اند. لذا کتاب قرآن باید حال دانشآموز را نسبت به کلام الهی خوب کند و هیچ کار دیگری لازم نیست و قرآن به هیچ وجه نباید با اهرمهایی مثل حفظ و روخوانی برای دانشآموز نگرانی و مشکل ایجاد کند.
این معلم و قاری قرآن افزود: معادل گرفتن روخوانی با تعلیم قرآن یک انحراف است که به دوران مکتبخانه برمی گردد. چون در آن زمان الفبای فارسی و عربی با هم آموزش داده میشد و تعلیم قرآن و فارسی با هم بود. شاید اقتضای آن زمان اینگونه بوده ولی الان نیازی نیست.
وی افزود: تمام تلاش خود را در کتاب اول دبستان به کار بستم که تعلیم قرآن را معادل روخوانی ندانیم. گروه قبلی در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، روخوانی را معادل تعلیم قرآن میدانستند و معتقد بودند اگر کتاب قرآن درسی، روخوانی نداشته باشد، باید نام آن را کتاب دینی بگذاریم. درسی که در این کتاب هیچ مهارت آموزشی نداشته باشد ولی حال دانش آموز را نسبت به قرآن حال بهتری کند و زمینهای برای درک مفهوم قرآنی شود، میتوان آن را کتاب قرآن دانست.
کتابی که ۱۰ سال پیش باید نوشته میشد
محمدزاده درباره تفاوتهای کتاب جدید قرآن کلاس اول ابتدایی گفت: این کتاب، رو به جلو و کتاب درستی برای امروز است و معتقدم این کتاب ۱۰ سال دیر نوشته شده است. شاید یکی از دلایل این که خانوادهها احساس خوبی از درس قرآن ندارند، این باشد که خاطرات خوبی از درس قرآن در مدرسه ندارند و آن را یک درس خشک و بدون محتوا میدانند. یعنی یک درسی که کاملا مادی، غیرمعرفتی و غیراحساسی است که نمیتواند با دانشآموز ارتباط عاطفی برقرار کند.
وی افزود: ما با درس فارسی و داستانهایی مثل حسنک کجایی و تصمیم کبری یا خانواده آقای هاشمی در دوره ابتدایی احساس مثبتی داشتیم ولی کتاب قرآن و دینی مدارس اینگونه نبود و حتی در زمان خودش هم اثربخش نبوده است و تا زمانی که مخاطب نسبت به موضوعی یک فهم درخور پیدا نکند که آن فهم منجر به احساس، گرایش و باور نشود، رفتاری از او صادر نخواهد شد و اگر به رفتاری هم منجر شود، آن رفتار، به صورت شرطی خواهد بود که با جایزه و شکلات است و ماندگار نخواهد بود.
این کارشناس علوم قرآن و حدیث گفت: تمرکز بر روی روخوانی قرآن، در واقع تمرکز بر مقدمات رفتار و حاشیههای آن است و دوستان قرآنی ظاهرا دهه پنجاه را می بینند که جامعه، ایمان و گرایش دارند درحالی که امروز مدرنیته (نوینگرایی) بسیاری از باورها و پیشفرضهای جامعه را به تردید تبدیل کرده و لذا سنگربندی ما باید در عواطف باشد. یعنی جامعه در مرحله اول باید حالش نسبت به قرآن خوب شود. سنگربندی ما باید مبتنی بر ایمان جامعه باشد. یعنی در ابتدا معرفت دینی کسب کنیم که به احساس دینی منجر شود و آنگاه این احساس به رفتار منجر خواهد شد.
وی تاکید کرد: مساله اصلی ما روخوانی نیست و تجویز نادرست، حال بیمار را بدتر می کند. رسالت اصلی قرآن باید به سمت ایجاد یک احساس خوب دینی برود؛ همان کاری که برنامه محفل به ویژه محفل ستارهها میکند و حال خوب و احساس خوب نسبت به قرآن در جامعه تزریق میکند. مرحله بعدی پس از تزریق احساس خوب این است که بدانیم قرآن، کدامیک از دردهای ما را درمان میکند و موضوع بعدی این است که به ابزاری مانند روخوانی، روانخوانی، حفظ و تجوید نیاز داریم ولی فعلا درد این نیست.